Giới thiệu

Đau dây thần kinh sinh ba (Trigeminal Neuralgia - TN) là một tình trạng đau thần kinh liên quan đến dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh sọ V). Nguyên nhân là do chấn thương hoặc tổn thương dây thần kinh. Nó đặc trưng bởi các cơn đau dữ dội tái phát ở mặt. Các cơn đau được bệnh nhân mô tả là ngắn, sắc, giống như điện giật, nhói, đâm, đau rát hoặc bỏng rát. Cơn đau kéo dài trong vài giây đến vài phút. Nhiều cơn đau có thể xảy ra trong một khoảng thời gian ngắn.

Giữa các cơn đau kịch phát dữ dội, có thể có cảm giác đau kéo dài ở vùng mặt. Các cơn đau thường cách nhau bằng thời gian dài thuyên giảm. TN xảy ra ở một hoặc nhiều nhánh (V1 - Mắt, V2 - Hàm trên, V3 - Hàm dưới) của dây thần kinh sinh ba.

Đặc trưng của tình trạng đau này là sự hiện diện của các điểm kích hoạt (trigger points), có thể được kích hoạt bằng cách chạm nhẹ hoặc chuyển động. Ví dụ điển hình của những tác nhân này bao gồm đánh răng, cạo râu, nói chuyện, ăn uống hoặc để nước lạnh/không khí lạnh tiếp xúc với mặt. Các điểm kích hoạt có thể nằm trên răng (hiếm khi). Đau thường đi kèm với một cử động giật không tự chủ của mặt (Tic Douloureux). TN hầu như luôn xuất hiện ở 1 bên mặt.

Tỷ lệ các trường hợp TN mới trong dân số chung là 12/100.000 mỗi năm. TN phổ biến hơn ở bệnh nhân trên 50 tuổi, trung bình là 60 tuổi. Khi bệnh nhân già đi, các cơn đau có thể trở nên thường xuyên và nghiêm trọng hơn.

Nguyên nhân

Nguyên nhân phổ biến nhất của TN được cho là do chèn ép rễ thần kinh sinh ba gần với nơi nó đi vào cầu não. Trong phần lớn các trường hợp, một động mạch sai lệch, thường là động mạch tiểu não trên (Superior cerebellar artery), làm nén dây thần kinh sinh ba ở cầu não khi nó phát sinh từ thân não. Khi bệnh nhân già đi, các mạch máu giãn ra và não bị chùng xuống gây ra các mạch máu không ổn định. Các mạch máu không ổn định này rung động cọ xát vào rễ thần kinh, làm mất lớp vỏ myelin và gây ra bất thường tạo ra các xung động cảm giác (chập mạch).

Các nguyên nhân khác: Các nguyên nhân khác của TN rất nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng bao gồm chứng phình động mạch hoặc dị dạng động mạch (AV), khối u chèn ép hoặc tổn thương viêm liên quan đến bệnh đa xơ cứng (Multiple Sclerosis - MS). Tỷ lệ TN ở bệnh nhân đa xơ cứng lớn hơn 20 lần so với dân số nói chung. Đa xơ cứng là tình trạng thần kinh phổ biến nhất gây ra TN ảnh hưởng đến thanh thiếu niên.

Chẩn đoán

Ở hầu hết bệnh nhân, TN khá dễ chẩn đoán dựa trên tiền sử điển hình (đau chói từng cơn, có điểm kích hoạt). Tuy nhiên, cần đặc biệt chú ý (dấu hiệu cờ đỏ - red flags) đến những bệnh nhân có các triệu chứng bao gồm: tê bì hoặc yếu cơ mặt vĩnh viễn, có biểu hiện không điển hình như đau TN ở cả hai bên mặt hoặc phát bệnh khi trẻ hơn 50 tuổi.

Dọa đau dây thần kinh sinh ba (Pre-trigeminal neuralgia)

Đôi khi bệnh nhân bị đau răng hoặc hàm trước đó, được gọi là dọa đau dây thần kinh sinh ba, có thể kéo dài vài phút đến hàng giờ. Nó có thể được kích hoạt bởi cử động hàm hoặc uống nóng, lạnh. Nó đã được chứng minh là cuối cùng sẽ chuyển thành TN điển hình trong vài ngày hoặc thậm chí nhiều năm sau đó.

Đặc biệt quan trọng là trong giai đoạn đầu, dọa đau dây thần kinh sinh ba có thể giống y hệt như đau răng (viêm tủy). Ngay cả những bác sĩ nha khoa có kinh nghiệm cũng có thể mắc sai lầm trong việc chẩn đoán những bệnh nhân này. Thông thường, bệnh nhân bị dọa đau dây thần kinh sinh ba phải trải qua nhiều thủ thuật nha khoa (chữa tủy, thậm chí nhổ răng) nhưng hoàn toàn không giảm đau. Nhận biết sớm cơn đau này, và cho thuốc thích hợp, có thể tránh được các thủ thuật nha khoa xâm lấn không cần thiết.

LƯU Ý: Hãy lưu ý về kiểu đau răng không tăng lên, đặc biệt nếu các từ mô tả mà bệnh nhân sử dụng không phải là đặc trưng của đau răng, ví dụ như đau chói, bỏng rát, rung giật hoặc điện giật.

Các triệu chứng của dọa đau dây thần kinh sinh ba thường không phải là cơn đau buốt như điện giật đặc trưng của TN cổ điển. Bệnh nhân thường nhớ chính xác ngày mà cơn dọa đau dây thần kinh sinh ba của họ chuyển thành cơn đau dây thần kinh sinh ba thực sự.

Hỏi bệnh (Khai thác bệnh sử)

Những câu hỏi hữu ích để hỏi nếu nghi ngờ đau dây thần kinh sinh ba:

• Bạn đau như thế nào? Cơn đau như điện giật hoặc như dao đâm trong thời gian ngắn là biểu hiện của TN.
• Bạn thường bị đau như thế nào? Đau do TN đặc trưng bởi nhiều vết đau ngắn, sắc nhọn nối tiếp nhau.
• Cơn đau kéo dài bao lâu? Cơn đau do TN hiếm khi kéo dài hơn 30 giây đến một phút.
• Có điều gì gây ra hoặc kích hoạt cơn đau không? Chạm vào mặt, để mặt tiếp xúc với gió hoặc nước lạnh, cạo râu, nhai và nói chuyện là những yếu tố gây ra TN.
• Đau ở đâu? TN luôn xảy ra dọc theo một hoặc nhiều phân nhánh (V1, V2, V3) của dây thần kinh sinh ba.
• Trong thang điểm từ 1 đến 10, mức độ đau của bạn nghiêm trọng như thế nào? Bệnh nhân TN luôn đánh giá cơn đau của họ là 9 hoặc 10 trên 10 (cực kỳ đau đớn).
• Cơn đau có đánh thức bạn không? Cơn đau thường KHÔNG làm bệnh nhân thức giấc vào ban đêm.
• Cơn đau xuất hiện khi bạn thức dậy hay nó xảy ra sau khi bạn thức dậy? Bệnh nhân thường thức dậy không đau, nhưng cơn đau ập đến khi họ bắt đầu nói chuyện hoặc ăn sáng (hoạt động kích hoạt).
• Cơn đau có liên tục hay có những lúc không đau không? TN xảy ra theo từng cơn đau dữ dội, thường sau đó là những khoảng thời gian không đau (trơ).
• Thuốc giảm đau thông thường (Paracetamol, Ibuprofen) có làm giảm cơn đau không? Thuốc giảm đau thông thường (Non-opioid/NSAIDs) hầu như KHÔNG có tác dụng làm dịu cơn đau dữ dội của TN.
• Bạn chỉ bị đau ở một bên hay cả hai bên mặt? Đau hai bên cùng lúc rất hiếm gặp ở TN (nếu có, hãy nghĩ đến Đa xơ cứng).
• Bạn có nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào khác như khó nuốt, yếu mặt, thay đổi thị lực/thính giác không? TN có thể là triệu chứng của một bệnh lý nền như bệnh đa xơ cứng, khối u chèn ép thần kinh.

Các xét nghiệm xác nhận

Chẩn đoán TN hầu như luôn được thực hiện dựa trên lâm sàng (khai thác bệnh sử) chứ không phải bằng các xét nghiệm máu hay hình ảnh. Tiền sử bệnh với các cơn đau chói, có điểm kích hoạt là yếu tố xác nhận quan trọng nhất.

Khi các xét nghiệm hoặc hình ảnh được chỉ định, mục đích chính là để loại trừ các nguyên nhân thứ phát (như khối u), đặc biệt khi bệnh nhân có các đặc điểm không điển hình (thiếu cảm giác, liệt mặt, tuổi trẻ):

• Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não: Có thể được thực hiện để loại trừ tổn thương chèn ép (khối u) hoặc tổn thương viêm mất myelin (ví dụ như đa xơ cứng).
• Chụp mạch cộng hưởng từ (MRA - Magnetic Resonance Angiography): Có thể cho thấy hình ảnh một mạch máu (thường là động mạch tiểu não trên) đang chèn ép vào rễ dây thần kinh sinh ba tại vùng cầu não.
• Test điều trị thử (Therapeutic trial): Cơn đau TN thường thuyên giảm rõ rệt khi bệnh nhân uống các thuốc chống co giật/giảm đau thần kinh (như Carbamazepine). Nếu đáp ứng tốt, đây cũng là một yếu tố củng cố chẩn đoán.

Những lựa chọn điều trị

Nội khoa (Dùng thuốc): Thuốc là liệu pháp đầu tay cho TN vì nó đã được chứng minh là thành công trong việc kiểm soát cơn đau. Các loại thuốc thường được sử dụng thuộc nhóm chống động kinh/co giật:

• Tegretol® (Carbamazepine) - Thuốc ưu tiên số 1.
• Lyrica® (Pregabalin).
• Neurontin® (Gabapentin).
• Lamictal® (Lamotrigine).

Ngoại khoa (Phẫu thuật): Ở một số bệnh nhân, thuốc dần mất tác dụng hoặc bệnh nhân không dung nạp được do tác dụng phụ của thuốc (chóng mặt, buồn ngủ, hại gan). Sẽ có các lựa chọn phẫu thuật cho những trường hợp này:

• Thủ thuật phá hủy thần kinh (Ablative procedures): Chức năng cảm giác của dây thần kinh sinh ba bị cố ý phá hủy để cắt đứt đường truyền cảm giác đau (thực hiện thông qua phương pháp đông lạnh, phẫu thuật bằng dao gamma - Gamma Knife, tiêm cồn hoặc glycerol vào hạch Gasser). Nhược điểm là bệnh nhân sẽ bị tê bì mặt vĩnh viễn.
• Quy trình bảo tồn (Microvascular Decompression - Giải ép vi mạch): Dây thần kinh được giải phóng khỏi sự chèn ép và chức năng cảm giác được bảo toàn.

Giải áp vi mạch (MVD) là phương pháp điều trị phẫu thuật phổ biến và triệt để nhất do kết quả lâu dài thuận lợi hơn và nguy cơ mất cảm giác ở mặt thấp hơn. Quy trình này bao gồm phẫu thuật mở hộp sọ (craniotomy) thông qua một vết rạch sau tai để xác định vị trí và tách mạch máu đang đè bẹp dây thần kinh sinh ba. Một miếng bọt biển nhỏ (thường làm bằng Teflon®) được chèn vào giữa mạch máu và dây thần kinh để hoạt động như một tấm đệm giảm xóc, giúp giải phóng áp lực lên dây thần kinh vĩnh viễn.

Nguồn: Moule, A. J., & Hicks, M. L. (2017). Diagnosing dental and orofacial pain: A clinical manual. John Wiley & Sons, Inc.