Mất tiếp xúc bên (Interproximal Contact Loss – ICL) giữa các phục hình implant và răng liền kề đã được báo cáo rộng rãi. Một số nhà nghiên cứu đã điều tra sự phổ biến của hiện tượng này. ICL là tình trạng không có tiếp xúc giữa phục hình implant và răng liền kề mà trước đó đã được bác sĩ lâm sàng thiết lập.

Một nghiên cứu gần đây đã báo cáo rằng độ khít tiếp xúc bên giữa các phục hình implant và răng giảm đáng kể theo thời gian, đặc biệt là ở phía gần. Các tác giả cũng chỉ ra rằng những thay đổi lớn đã xảy ra trong giai đoạn 3 tháng đầu sau khi gắn răng. ICL có thể tạo ra sự giắt thức ăn, dẫn đến các khiếm khuyết nha chu, sâu răng tái phát và các biến chứng quanh implant (cấu trúc quanh implant dễ bị bệnh lý hơn so với răng tự nhiên).

Nhiều yếu tố sinh lý khác nhau có thể góp phần hình thành các tiếp xúc hở giữa răng và phục hình trên implant. Những thay đổi về tăng trưởng sọ-mặt xảy ra trong quá trình trưởng thành cần được nhấn mạnh. Điều này rất quan trọng khi lập kế hoạch điều trị implant. Bài báo này nhằm mục đích trình bày sự phổ biến, các yếu tố góp phần gây ra ICL và đưa ra các khuyến nghị về khả năng phòng ngừa cũng như điều trị biến chứng này.

Kết quả và Tỷ lệ mất tiếp xúc bên (ICL)

Y văn cho thấy tỷ lệ ICL cao giữa các phục hình implant và răng liền kề, trong đó tiếp xúc gần bị ảnh hưởng nhiều hơn phía xa.

Bảng 1 (bên dưới) tóm tắt các nghiên cứu về tỷ lệ ICL, so sánh giữa: tiếp xúc gần/xa, hàm trên/hàm dưới, vùng trước/vùng sau, cũng như thời gian phân tích. Theo tổng quan tài liệu, ICL ở hàm trên dao động từ 18% đến 66%, so với 37% đến 54% ở hàm dưới. Một nghiên cứu gần đây báo cáo rằng 40% bệnh nhân bị ICL có nhận thức được sự hiện diện của khe hở và tình trạng giắt thức ăn. Sự nhét thức ăn này có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm cho cả implant và răng thật.

Năm 1938, Downs đã liệt kê 4 yếu tố liên quan đến sự di chuyển về phía gần của răng:

1. Các yếu tố về cấu tạo ảnh hưởng đến sự phát triển liên tục của xương hàm trên và xương hàm dưới.
2. Thành phần lực phía trước: Những bệnh nhân có góc FMA (góc mặt phẳng Frankfurt-hàm dưới) cao sẽ biểu hiện thành phần lực phía trước cao hơn, tạo ra tỷ lệ ICL cao hơn. Lực nhai truyền về phía trước qua các điểm tiếp xúc bên và vượt qua đường giữa.
3. Cơ miệng có thể đóng vai trò quan trọng trong quá trình di chuyển răng.
4. Thiếu khả năng chống lại hai lực ngược chiều (do xáo trộn các điểm tiếp xúc bên của răng).

Các yếu tố bổ sung gây ra ICL

Dựa trên nghiên cứu khởi đầu của Downs, các nhà nghiên cứu sau này đã đề xuất thêm các yếu tố gây bệnh bổ sung, được chia thành 3 loại:

1. Nguyên nhân di chuyển răng

• Sợi nướu xuyên vách: Moss và Picton cho rằng hệ thống sợi nướu xuyên vách tạo ra sự tiếp xúc của các răng gần nhau. Tuy nhiên, Xu và cộng sự phản đối, cho rằng sự di gần liên quan đến việc tái tạo xương ổ răng và sự phân bổ ứng suất.
• Lực nhai và độ mòn: Lực nhai lớn làm tăng sự di chuyển về phía gần. Orban (1966) cho rằng sự di gần là một quá trình tự nhiên để bù đắp cho sự mài mòn kẽ răng (mòn phía gần nhanh hơn phía xa).

2. Nguyên nhân liên quan đến mão răng

Naves và cộng sự chỉ ra rằng mão răng có nẹp và mão răng có bề mặt tiếp xúc rộng ít bị ICL hơn. Vị trí và kích thước của điểm tiếp xúc, hoặc chân răng phân kỳ cũng là những nguyên nhân tiềm ẩn gây ra hở tam giác nướu và đọng thức ăn.

3. Nguyên nhân liên quan đến sự hình thành/phát triển xương

Sự phát triển và tái tạo tiến triển của xương hàm khiến răng dịch chuyển.

• Bệnh nhân từ 25-45 tuổi có chiều cao mặt trước tăng 1,6 mm.
• Quá trình răng di chuyển liên quan đến khía cạnh 3D (xuống dưới và ra trước do sự mở rộng của khoang mũi).
• Độ dày của xê măng tăng lên do kích thích chức năng từ sự di gần theo thời gian.

Sự phát triển của sọ mặt và ý nghĩa đối với implant

Implant có đặc tính cứng khớp (ankylosed). Năm 1972, McNamara đã chứng minh sự di ra trước-dưới của răng hàm trên vượt quá sự dịch chuyển của implant kim loại. Sự khác biệt này biểu hiện thành sự dịch chuyển về phía gần của răng thật, để lại implant ở lại phía sau.

Sự phát triển sọ mặt nên được cân nhắc cẩn thận trong quá trình lập kế hoạch điều trị cho người lớn. Ở tuổi trưởng thành:

• Xương hàm trên và hàm dưới vẫn tiếp tục phát triển xuống dưới và về phía trước.
• Ở nam giới, sự phát triển theo chiều ngang nhiều hơn, trong khi ở nữ giới, sự phát triển theo chiều dọc nhiều hơn (kèm theo sự xoay ngược của xương hàm dưới).
• Răng hàm trên vẫn tiếp tục mọc và di chuyển về phía trước trong suốt thời kỳ trưởng thành.

Vì nguyên nhân gây ra ICL là đa yếu tố nên gần như không thể ngăn ngừa hoàn toàn. Những thay đổi của phức hợp răng-ổ răng có thể gây ra hiệu ứng domino dẫn đến ICL.

Đề xuất và khuyến nghị xử trí ICL

Bản chất đa yếu tố của ICL khiến việc phòng ngừa trở nên khó khăn. ICL có thể xảy ra trong nhiều tháng hoặc nhiều năm sau khi cắm implant.

• Sử dụng hàm duy trì/Khí cụ bảo vệ: Đeo khí cụ khớp cắn (máng nhai) để bảo vệ răng và phức hợp nhai khỏi các lực cận chức năng có thể giúp phòng ngừa ICL, dù chưa có nhiều nghiên cứu chứng minh chắc chắn.
• Đánh giá định kỳ: Cần kiểm tra định kỳ các tiếp xúc kẽ răng. Nếu xảy ra ICL, có thể phải sửa đổi/thay thế mão implant hoặc phục hồi lại răng tự nhiên kế cận để thiết lập lại tiếp xúc.
• Lựa chọn loại phục hình: Các tác giả đề xuất sử dụng phục hình cố định bắt vít (do dễ tháo ra để sửa chữa/đắp thêm sứ ở mặt bên) hoặc phục hình gắn xi măng tạm.
• Tăng độ chặt tiếp xúc (PCT) ban đầu: Theo Ren và cộng sự, khi giao mão implant, bác sĩ thường cố tình làm độ khít tiếp xúc (PCT) tăng gấp 3 lần so với răng tự nhiên để dự phòng sự di chuyển. Tuy nhiên, giá trị này thường sẽ giảm xuống mức bình thường sau 3 tháng.
• Giáo dục bệnh nhân: Bác sĩ lâm sàng có trách nhiệm thông báo cho bệnh nhân về khả năng xảy ra ICL (dẫn đến nhét thức ăn) và bệnh nhân cần ký giấy đồng ý (informed consent) trước khi thực hiện.

Kết luận

Mất tiếp xúc bên (ICL) ở phục hình implant là một biến chứng rất phổ biến do sự phát triển liên tục của sọ mặt và sự di chuyển sinh lý của răng tự nhiên (trong khi implant bị cứng khớp). Do là một hiện tượng đa yếu tố, nên có thể khó ngăn ngừa ICL hoàn toàn. Việc sử dụng máng duy trì, lựa chọn phục hình bắt vít để dễ chỉnh sửa và giải thích rõ ràng cho bệnh nhân là những biện pháp xử trí thực tế nhất hiện nay. Cần có thêm các nghiên cứu để hiểu rõ hơn về mốc thời gian và các cơ chế cơ sinh học dẫn đến hiện tượng này.

Nguồn: Varthis, S., Tarnow, D. P., & Randi, A. (2019). Interproximal Open Contacts Between Implant Restorations and Adjacent Teeth. Prevalence – Causes – Possible Solutions. Journal of prosthodontics: official journal of the American College of Prosthodontists, 28 (2), e806–e810. https://doi.org/10.1111/jopr.12980